back

รายงานพิเศษ: จากอาคารเรียนเก่าย่านวชิรา สู่ “Area 36 สงขลา” พื้นที่หลอมรวมภูมิปัญญา ศิลปะสร้างสรรค์ และห้องเรียนรับมือภัยพิบัติเพื่อพลเมืองโลก

22 พ.ย. 2569 07:15 View: 31
author profile image
Shukur Dina
รายงานพิเศษ: จากอาคารเรียนเก่าย่านวชิรา สู่ “Area 36 สงขลา” พื้นที่หลอมรวมภูมิปัญญา ศิลปะสร้างสรรค์ และห้องเรียนรับมือภัยพิบัติเพื่อพลเมืองโลก อุสตาซอับดุชชะกูรฺ บินชาฟิอีย์ (อับดุลสุโก ดินอะ) : รายงาน ด้วยพระนามของอัลลอฮฺผู้ทรงเมตตากรุณาปรานีเสมอ ขอความสันติและความจำเริญแด่ศาสนทูตมุฮัมมัด ผู้เจริญรอยตามท่าน และสุขสวัสดีผู้อ่านทุกท่าน บทนำ ท่ามกลางความเปลี่ยนแปลงของเมืองสงขลา อาคารเรียนเก่าของ โรงเรียนวชิราวิทยา (หรือที่ชาวสงขลารู้จักกันในชื่อ โรงเรียนวชิรา สงขลา) ได้ถูกชุบชีวิตและพลิกโฉมครั้งสำคัญสู่ “Area 36 สงขลา” ศูนย์การเรียนรู้และพื้นที่ศิลปะสร้างสรรค์แห่งใหม่ที่เชื่อมโยงย่านเมืองเก่าเข้ากับพลังของคนรุ่นใหม่ ชุมชน และเครือข่ายนานาชาติ พื้นที่แห่งนี้ไม่ได้เป็นเพียงอาคารที่เก็บรักษาความทรงจำทางการศึกษาในอดีต แต่ได้ทำหน้าที่เป็น “นิเวศการเรียนรู้ที่มีชีวิต” ซึ่งพิสูจน์ให้เห็นผ่านการเคลื่อนไหวทางวัฒนธรรมและสังคมอย่างต่อเนื่องตลอดปี 2569 ตั้งแต่การเปิดบ้านต้อนรับเครือข่ายมหาวิทยาลัยอาเซียนในเดือนพฤษภาคม งานเทศกาลอาหารสร้างสรรค์ระดับเมืองในเดือนมิถุนายน งานศิลปะฟื้นฟูพลังใจในเดือนกันยายน มาจนถึงหมุดหมายสำคัญล่าสุดในวันเสาร์ที่ 21 พฤศจิกายน 2569 กับเวที Kick off ของเครือข่ายก่อการครู ภาคใต้ เพื่อออกแบบหลักสูตรการจัดการภัยพิบัติสู่ห้องเรียน รากเหง้าจาก “โรงเรียนวชิรา สงขลา” สู่การชุบชีวิตเป็น “Area 36 สงขลา” ก่อนจะกลายมาเป็นหมุดหมายใหม่ของคนสร้างสรรค์ พื้นที่ตั้งเลขที่ 36 บนถนนวชิรา ย่านเมืองเก่าสงขลา เคยเป็นที่ตั้งของ โรงเรียนวชิราวิทยา สถานศึกษาเอกชนประเภทสามัญศึกษาที่เปิดสอนระดับปฐมวัยถึงประถมศึกษา ซึ่งอยู่คู่กับชุมชนย่านวชิราและย่านเมืองเก่าสงขลามายาวนานหลายทศวรรษ โรงเรียนแห่งนี้มีอัตลักษณ์เป็นโรงเรียนขนาดกลางในชุมชนเมืองที่ทำหน้าที่บ่มเพาะความรู้ อ่านออกเขียนได้ และหล่อหลอมลูกหลานชาวสงขลาด้วยความอบอุ่นใกล้ชิดเสมือนคนในครอบครัว จนสร้างศิษย์เก่าที่เติบโตไปเป็นกำลังสำคัญของจังหวัดสงขลามากมายหลายรุ่น อย่างไรก็ตาม เมื่อกาลเวลาเปลี่ยนผ่าน โครงสร้างประชากรและบริบทเมืองสงขลาเกิดความเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ อัตราการเกิดของประชากรลดลงอย่างต่อเนื่อง ประกอบกับการขยายตัวของเมืองออกสู่รอบนอก การย้ายถิ่นฐานของครอบครัวคนรุ่นใหม่ รวมถึงการแข่งขันของโรงเรียนขนาดใหญ่และโรงเรียนทางเลือก ทำให้โรงเรียนเอกชนขนาดกลางในย่านชุมชนดั้งเดิมต้องเผชิญภาวะจำนวนนักเรียนลดลงและแบกรับต้นทุนการบริหารจัดการที่สูงขึ้น จนนำไปสู่การตัดสินใจปิดตัวและยุติบทบาทการเรียนการสอนในระบบลงในที่สุด ทว่าความเงียบงันของอาคารเรียนเก่าไม่ได้หมายถึงจุดจบ เพราะด้วยคุณค่าทางสถาปัตยกรรมที่เรียบง่ายแต่มีเอกลักษณ์ ประกอบกับความผูกพันและความทรงจำที่ฝังรากลึกในใจผู้คน กลุ่มคนรุ่นใหม่ นักออกแบบ ภาคีเครือข่ายศิลปวัฒนธรรม และชุมชนในจังหวัดสงขลา จึงได้ร่วมกันชุบชีวิตพื้นที่แห่งนี้ขึ้นมาใหม่ภายใต้ชื่อ “Area 36 สงขลา” (โดยนำตัวเลข 36 มาจากเลขที่ตั้งของอาคาร) เพื่อเปลี่ยนห้องเรียนในอดีตให้กลายเป็น “ศูนย์การเรียนรู้และพื้นที่ศิลปะสร้างสรรค์” ที่เปิดกว้างสำหรับทุกคน เป็นพื้นที่ทดลองทางความคิดที่ยังคงรักษาจิตวิญญาณของการ “บ่มเพาะผู้คน” เอาไว้ แต่ปรับเปลี่ยนรูปแบบจากการเรียนการสอนในตำรา สู่พื้นที่เรียนรู้ตลอดชีวิต (Lifelong Learning) ที่เชื่อมโยงมรดกทางวัฒนธรรมเข้ากับอนาคตของเมืองได้อย่างลงตัว การเปลี่ยนผ่านของพื้นที่: จากห้องเรียนภูมิปัญญาและวัฒนธรรมอาหาร สู่ห้องเรียนสร้างภูมิคุ้มกันวิกฤต การเดินทางของ Area 36 สงขลา ตลอดปี 2569 สะท้อนให้เห็นว่า “พื้นที่การเรียนรู้ที่ดี” สามารถโอบรับทั้งภูมิปัญญาท้องถิ่น การแลกเปลี่ยนข้ามพรมแดน ความงดงามของศิลปะ และความท้าทายของวิกฤตชีวิตได้ในที่เดียวกัน * เปิดพื้นที่เรียนรู้ภูมิปัญญาท้องถิ่นสู่สายตาอาเซียน (10 พฤษภาคม 2569): Area 36 ได้ต้อนรับคณะจากมหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ (PSU) และเครือข่ายมหาวิทยาลัยอาเซียน (ASEAN University Network) ผ่านกิจกรรมเรียนรู้วัฒนธรรมอาหารและภูมิปัญญาท้องถิ่นของสงขลาแบบลงมือปฏิบัติจริง (Hands-on) ทั้งการทำยาดมสมุนไพร (Make Your Own Herbal Inhaler Workshop โดย Apiban Bo Plup) การเรียนรู้การทำ ขนมต้ม / ต้มสามเหลี่ยม ขนมพื้นถิ่นที่เชื่อมโยงอาหาร วิถีชีวิต และวัฒนธรรมภาคใต้ ปิดท้ายด้วยการแลกเปลี่ยนเรื่อง Songkhla Gastronomy ในมุมมองของประชาชน ว่าอาหารคือเรื่องราวของเมือง ผู้คน วัตถุดิบ และชุมชนที่ส่งต่อข้ามพรมแดนได้ * ต่อยอดสู่เทศกาลอาหารสร้างสรรค์ระดับเมือง (4–7 มิถุนายน 2569): สำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดสงขลา ได้ปักหมุดให้ Area 36 ย่านเมืองเก่าสงขลา เป็นพื้นที่หลักในการจัดงาน “Songkhla Gastronomy Week 2026” ในฐานะเมืองสร้างสรรค์ด้านวิทยาการอาหาร โดยเปิดพื้นที่ให้ผู้คนเข้ามาสัมผัสเรื่องราวของสงขลาผ่านตลาดอาหาร งานคราฟต์จากผู้ประกอบการและชุมชน การแข่งขันออกแบบอาหารสร้างสรรค์ “Design the Taste of Songkhla” รวมถึงการแสดงทำอาหารจากเชฟนานาชาติ ซึ่งช่วยจุดประกายชีวิตชีวาและเชื่อมโยงผู้คนเข้ากับวัตถุดิบและความคิดสร้างสรรค์ของบ้านเกิด * สู่พื้นที่ศิลปะสร้างสรรค์เพื่อเติมพลังใจ (14 กันยายน 2569): สำนักงานศิลปวัฒนธรรมร่วมสมัย (สศร.) ได้สานต่อพลังสร้างสรรค์ของพื้นที่แห่งนี้ผ่านกิจกรรม “สงขลาใจฟู: พักเที่ยง - LAUNCH RE-FEEL” เปิดโอกาสให้ผู้คนแวะมาเติมไอเดียและแรงบันดาลใจ ผ่านกิจกรรม Art Club ห้องทดลองอาหาร (Food Lab) เวิร์กชอป นิทรรศการ ห้องถ่ายภาพ และผลงานจากผู้ประกอบการสร้างสรรค์ของจังหวัดสงขลา เพื่อฟื้นฟูความรู้สึกและเชื่อมโยงผู้คนในย่านเมืองเก่าเข้าด้วยกัน * ยกระดับสู่เวทีออกแบบห้องเรียนรับมือภัยพิบัติเพื่อพลเมืองโลก (21 พฤศจิกายน 2569): พลังของ Area 36 สงขลา ได้ถูกยกระดับไปสู่โจทย์ใหญ่ระดับภูมิภาคและระดับโลก เมื่อ เครือข่ายก่อการครู ภาคใต้ ผนึกกำลังกับนักวิชาการจากมหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ วิทยาเขตปัตตานี (ม.อ.ปัตตานี), คณะวิทยาการเรียนรู้และศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ภาคประชาสังคม ผู้นำศาสนา ปราชญ์ชาวบ้าน แกนนำเยาวชน และคณะครูจากโรงเรียนสามัญและโรงเรียนเอกชนสอนศาสนาอิสลาม อาทิ โรงเรียนจริยธรรมศึกษามูลนิธิ อำเภอจะนะ ร่วมกันเปิดเวทีระดมสมองสร้างหลักสูตรภัยพิบัติฐานชุมชนภาคใต้ ภายใต้แนวคิด “หรอยเรียน ที่เรินเรา” ตอน “เงินรอด เรารู้” ปักหมุดนำร่องใน 4 อำเภอเป้าหมาย ได้แก่ จะนะ นาทวี เทพา และหาดใหญ่ ทำไมต้อง “ร่วมกัน” จัดการภัยพิบัติสู่ห้องเรียน เพื่อสร้างพลเมืองไทย พลเมืองโลกจากทฤษฎีสู่ภาคปฏิบัติ ในสมรภูมิของวิกฤตสภาพภูมิอากาศและภัยพิบัติทางธรรมชาติที่ทวีความรุนแรงขึ้น โดยเฉพาะบทเรียนราคาแพงจากมหาอุทกภัยครั้งใหญ่ปี 2568 ในจังหวัดสงขลา ทั้งเขตเมืองเศรษฐกิจและพื้นที่ลุ่มน้ำ รวมถึงการถอดบทเรียนตลอด 2 ปีในหาดใหญ่ จะนะ นาทวี เทพา และสามจังหวัดชายแดนภาคใต้ ความจริงข้อหนึ่งได้ปรากฏชัดเจนว่า “การรอตั้งรับเมื่อเกิดเหตุไม่อาจเพียงพออีกต่อไป แต่ต้องอาศัยการสร้างภูมิคุ้มกันตั้งแต่ต้นทาง เพราะภัยพิบัติไม่ได้เลือกปฏิบัติ และไม่มีใครหรือภาคส่วนใดสามารถรับมือกับมันได้เพียงลำพัง” การนำเรื่อง “การจัดการภัยพิบัติ” (Disaster Risk Reduction) เข้าสู่ห้องเรียน เพื่อบ่มเพาะเยาวชนให้เป็น “พลเมืองไทยและพลเมืองโลก” ที่ก้าวจากทฤษฎีสู่ภาคปฏิบัติ จึงต้องอาศัยการ “ร่วมกัน” ภายใต้แนวคิด “ลดความรุนแรงของภัยพิบัติไปด้วยกัน ข้ามพรมแดน ชาติ แต่อยู่มนุษยธรรม เพราะมนุษย์มีทั้งมูลค่า และคุณค่าที่สมดุล” ด้วยเหตุผลสำคัญ 5 ประการ ดังนี้ * 1. เพราะภัยพิบัติเชื่อมโยงทั้ง “ระบบนิเวศ” และ “พรมแดนของชีวิต” ที่ไร้เส้นแบ่ง: สายน้ำ ระบบนิเวศ และวิกฤตสภาพภูมิอากาศไม่เคยหยุดอยู่แค่เส้นแบ่งเขตอำเภอ จังหวัด หรือพรมแดนรัฐชาติ พื้นที่ต้นน้ำและทางน้ำผ่าน (นาทวี-เทพา) เขตเมืองเศรษฐกิจ (หาดใหญ่) ไปจนถึงพื้นที่รับน้ำและชายฝั่งทะเล (จะนะ) ล้วนเชื่อมโยงถึงกันเป็นระบบ “สามเหลี่ยมภูมินิเวศน์” การร่วมกันจัดการเรียนรู้ทำให้เยาวชนมองเห็นความเชื่อมโยงจากบ้านเกิดสู่ความรับผิดชอบในฐานะพลเมืองโลก โดยยึดหลักมนุษยธรรมและความปลอดภัยของเพื่อนมนุษย์เป็นตัวตั้ง ไม่ติดกับดักของความขัดแย้งหรือความแปลกแยก * 2. เพราะมนุษย์มีทั้ง “มูลค่า” และ “คุณค่า” ที่ต้องมองอย่างสมดุล: มนุษย์ไม่ใช่เพียงตัวเลขทางเศรษฐกิจหรือทรัพยากรการพัฒนา (มูลค่า) แต่มีศักดิ์ศรี ความรู้สึก วัฒนธรรม ศาสนา และความผูกพันกับถิ่นฐาน (คุณค่า) การผสานมุมมองเชิงโครงสร้างผ่าน กระบวนการประเมินสิ่งแวดล้อมระดับยุทธศาสตร์ (SEA) และองค์ความรู้ 3 ส่วน (ศาสตร์สมัยใหม่ ภูมิปัญญาท้องถิ่น และความศรัทธา) ตามแนวทางของ กิตติภพ สุทธิสว่าง (เครือข่ายขับเคลื่อน SEA ภาคประชาชนสงขลา-ปัตตานี และเครือข่ายจะนะยั่งยืน) ควบคู่กับมุมมอง “ภัยพิบัติซ้อนทับในพื้นที่ความขัดแย้ง” (Disaster in Conflict Zone) ของ ดร.อลิสา หะสาเมาะ (ม.อ.ปัตตานี) ที่เน้นการทำงานร่วมกับผู้นำศาสนา การใช้แผนที่ความเสี่ยง ฐานข้อมูลกลุ่มเปราะบาง และการสร้าง “พื้นที่ปลอดภัยทางจิตใจ” (Safe Space) ช่วยให้ห้องเรียนมองเห็นคุณค่าความเป็นมนุษย์อย่างรอบด้าน * 3. เพราะ “ความรู้ครบมิติ” เกิดขึ้นได้จากการประสานพลัง ไม่ใช่การทำงานไซโล: การจัดเวทีทั้งภาคเช้าและภาคบ่าย ณ Area 36 สงขลา ตั้งแต่การจับเรื่องเล่าจากประสบการณ์จริง การระดมนิยามภัยพิบัติ ไปจนถึงการออกแบบโจทย์ทำงาน 4 มิติ (วงครูและโรงเรียน วงนักวิชาการ วงชุมชน และวงนักเรียน) เพื่อบันทึกผลการเรียนรู้ในมิติ KSA (Knowledge, Skills, Attitudes) ได้หลอมรวมพลังของ 3 เสาหลักเข้าด้วยกัน ทั้งฐานการเรียนรู้ชุมชน “หรอยเรียน ที่เรินเรา” และ “หลักสูตรลูกเล” ของเครือข่ายก่อการครู, ต้นแบบ “โจทย์ฐานปรากฏการณ์” (Phenomenon-based Learning) และการทำงานเป็นทีมของครู (Team Teaching) จากคณะวิทยาการเรียนรู้และศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ รวมถึงทุนทางวัฒนธรรมและภูมิปัญญาของชุมชน * 4. เพราะต้องเปลี่ยนเด็กจาก “ผู้รอรับความช่วยเหลือ” สู่ “ผู้สร้างความปลอดภัย”: ยกระดับเยาวชนภายใต้แนวคิด “จากห้องเรียนสู่ความปลอดภัยของชุมชน” ให้ก้าวข้ามความเปราะบาง ไปสู่การเป็นผู้รู้เท่าทันความเสี่ยง อ่านเส้นทางน้ำและสัญญาณเตือนภัยเป็น มีทักษะเอาชีวิตรอด ดูแลตนเองและครอบครัวได้ พร้อมส่งต่อวัฒนธรรมการเตรียมพร้อมสู่ชุมชนวงกว้าง * 5. เพราะ “บาดแผลในอดีต” จะมีความหมาย เมื่อถูกแปรเปลี่ยนเป็น “ภูมิคุ้มกันของอนาคต”: นำประสบการณ์จริงจากมหาอุทกภัยปี 2568 และชุดข้อมูลตลอด 2 ปีในหาดใหญ่ จะนะ นาทวี และเทพา มาเป็นสารตั้งต้นในการลงทุนทางปัญญากับคนรุ่นใหม่ เพราะแม้เราจะเลือกไม่ให้ภัยพิบัติเกิดขึ้นไม่ได้ แต่เราเลือกที่จะเรียนรู้ เตรียมพร้อม และสร้างพลังร่วมกันเพื่อให้ทุกคนผ่านวิกฤตไปได้ บทสรุป การพลิกฟื้น โรงเรียนวชิรา สงขลาเดิม มาสู่ Area 36 สงขลา ไม่ได้เป็นเพียงการเปลี่ยนโฉมทางกายภาพของอาคารเก่า แต่คือการสร้างพื้นที่กลางที่ยังคงรักษาจิตวิญญาณของการบ่มเพาะผู้คนเอาไว้อย่างเหนียวแน่น เปิดรับทั้งภูมิปัญญาท้องถิ่นที่เชื่อมโยงเครือข่ายอาเซียน วัฒนธรรมอาหารและศิลปะสร้างสรรค์ที่ช่วยเยียวยาจิตใจผู้คน ตลอดจนพลังแห่งการตื่นรู้ทางการศึกษาที่ลุกขึ้นมาออกแบบอนาคตของสังคมในวันนี้ เวทีเมื่อวันเสาร์ที่ 21 พฤศจิกายน 2569 จึงเป็นบทพิสูจน์ว่า เมื่อพื้นที่สร้างสรรค์ถูกหลอมรวมเข้ากับความร่วมมือของครู นักวิชาการ ชุมชน และเยาวชน ห้องเรียนจะไม่ใช่เพียงสถานที่เรียนหนังสือ แต่คือ จุดเริ่มต้นของการลดความรุนแรงของภัยพิบัติไปด้วยกัน เพื่อสร้างพลเมืองไทยและพลเมืองโลกที่มีทั้งมูลค่าและคุณค่าที่สมดุลอย่างยั่งยืน
ข่าวที่เกี่ยวข้อง