back
จากยุคคุมกำเนิดสู่การส่งเสริมการมีบุตร: บทเรียนและภาพสะท้อนจาก “คลินิกส่งเสริมการมีบุตร” โรงพยาบาลสงขลา
21 พ.ย. 2569 05:25
View: 23

Shukur Dina
จากยุคคุมกำเนิดสู่การส่งเสริมการมีบุตร: บทเรียนและภาพสะท้อนจาก “คลินิกส่งเสริมการมีบุตร” โรงพยาบาลสงขลา
อุสตาซอับดุชชะกูรฺ บินชาฟิอีย์ (อับดุลสุโก ดินอะ) : รายงาน
ด้วยพระนามของอัลลอฮฺผู้ทรงเมตตากรุณาปรานีเสมอ ขอความสันติและความจำเริญแด่ศาสนทูตมุฮัมมัด ผู้เจริญรอยตามท่าน และสุขสวัสดีผู้อ่านทุกท่าน
เมื่อวันที่ 20 พฤศจิกายน 2569 ระหว่างที่มีโอกาสเดินทางไปเยี่ยมคนไข้ ณ โรงพยาบาลสงขลา สายตาได้สะดุดเข้ากับมุมหนึ่งของอาคารผู้ป่วยนอก ซึ่งมีป้ายสีฟ้าสดใสระบุข้อความว่า “คลินิกส่งเสริมการมีบุตร (Fertility Care Clinic)” บรรยากาศหน้าห้องตรวจในวันนั้นเงียบสงบ ไร้วี่แววของผู้มารับบริการ มีเพียงประตูที่เปิดแง้มไว้พร้อมป้ายกระดาษสีเหลืองเล็กๆ แขวนเด่นอยู่หน้าบานประตูด้วยข้อความสั้นๆ ว่า “ว่าง”
ภาพความเงียบเหงาหน้าห้องตรวจแห่งนี้ ชวนให้ย้อนนึกถึงเส้นทางประวัติศาสตร์นโยบายประชากรของประเทศไทยตลอดระยะเวลากว่าครึ่งศตวรรษที่ผ่านมา จากยุคที่รัฐเคยรณรงค์อย่างเข้มข้นด้วยคำขวัญที่คุ้นหูอย่าง “มีลูกมากจะยากจน” เพื่อชะลออัตราการเกิดและลดปัญหาความยากจน
ทว่าหากย้อนกลับไปพิจารณาบริบททางสังคมและวัฒนธรรมในพื้นที่ภาคใต้และจังหวัดสงขลา จะพบความจริงทางประวัติศาสตร์ที่น่าสนใจยิ่ง เพราะในยุคที่รัฐรณรงค์คุมกำเนิดอย่างหนักหน่วงนั้น กลุ่มคนที่ออกมาทักท้วงและตั้งคำถามต่อนโยบายดังกล่าวอย่างชัดเจนคือ ผู้นำศาสนาอิสลามและนักวิชาการอิสลาม ซึ่งได้สะท้อนหลักคิดที่มองการณ์ไกลไว้ล่วงหน้าแล้วว่า ทรัพยากรมนุษย์คือรากฐานสำคัญของการพัฒนาสังคม
ตามหลักคำสอนและนิติศาสตร์อิสลาม (ฟิกฮ์) อิสลามปฏิเสธวาทกรรมที่ว่า "การมีลูกมากจะทำให้ยากจน" เพราะเชื่อมั่นในหลักการเรื่องปัจจัยยังชีพ (ริสกี) ที่พระผู้เป็นเจ้าทรงจัดสรรไว้ให้แก่ทุกชีวิตที่ถือกำเนิด พร้อมทั้งส่งเสริมการแต่งงานและการมีบุตรเพื่อสร้างความเข้มแข็งให้แก่ประชาชาติ (อุมมะฮ์) โดยอนุญาตให้วางแผนครอบครัวในลักษณะของการ "เว้นระยะ" เพื่อสุขภาพที่ดีของมารดาและการเลี้ยงดูบุตรอย่างมีคุณภาพ แต่คัดค้านการคุมกำเนิดแบบถาวรโดยไม่มีเหตุจำเป็นทางการแพทย์ หลักคิดทางศาสนาที่เคยถูกมองว่าสวนทางกับนโยบายรัฐในอดีต กลับกลายมาเป็นสัจธรรมที่สอดรับกับทิศทางของโลกและนโยบายรัฐไทยในวันนี้ ที่กำลังหันกลับมาตระหนักถึงคุณค่าของการมีบุตรและก้าวเข้าสู่สังคมสูงวัยอย่างเต็มรูปแบบ (Super-Aged Society) พร้อมกับตัวเลขเด็กเกิดใหม่ที่ลดต่ำลงอย่างน่าใจหายจนกลายเป็นวาระแห่งชาติ
วาระแห่งชาติจากกระทรวงสาธารณสุข: จุดเริ่มต้นของ "Give Birth Great World"
การเกิดขึ้นของคลินิกแห่งนี้ สอดรับโดยตรงกับนโยบายระดับชาติของ กระทรวงสาธารณสุข (สธ.) ซึ่งตระหนักถึงวิกฤตโครงสร้างประชากรหลังประเทศไทยเข้าสู่ภาวะ "เด็กเกิดน้อย ตายมาก" ต่อเนื่องมาตั้งแต่ปี 2564 (จำนวนเด็กเกิดใหม่ลดต่ำกว่า 500,000 คนต่อปี และอัตราการเจริญพันธุ์รวมหรือ TFR ลดลงเหลือเพียงราว 1.0 - 1.1) ซึ่งนักประชากรศาสตร์คาดการณ์ว่าหากไม่เร่งแก้ไข ในอีก 60 ปีข้างหน้า ประชากรไทยอาจลดลงเหลือเพียงครึ่งหนึ่ง (ประมาณ 33 ล้านคน)
กระทรวงสาธารณสุขจึงได้ผลักดันเรื่องนี้ให้เป็น "วาระแห่งชาติ" พร้อมชูแคมเปญสื่อสารระดับประเทศและนานาชาติอย่าง "Give Birth Great World" (การเกิด คือ การให้ที่ยิ่งใหญ่แก่โลก) ซึ่งปรากฏเป็นสัญลักษณ์เด่นชัดอยู่บนป้ายคลินิกของโรงพยาบาลสงขลา โดยขับเคลื่อนผ่าน 4 มาตรการสำคัญ ได้แก่:
* การขยาย "คลินิกส่งเสริมการมีบุตร" ในโรงพยาบาลรัฐทั่วประเทศ: กระจายบริการรักษาผู้มีบุตรยากที่เคยกระจุกตัวอยู่ในโรงพยาบาลเอกชนหรือโรงเรียนแพทย์ที่มีค่าใช้จ่ายสูง ไปสู่โรงพยาบาลศูนย์ โรงพยาบาลทั่วไป และโรงพยาบาลชุมชน (เป้าหมายกว่า 900 แห่ง) เพื่อให้ประชาชนเข้าถึงการให้คำปรึกษาก่อนสมรส การคัดกรองสุขภาพ และการรักษาเบื้องต้นได้ในพื้นที่ของตนเอง
* การผลักดันสิทธิประโยชน์ในระบบหลักประกันสุขภาพ (บัตรทอง / ประกันสังคม): ร่วมกับ สปสช. และสำนักงานประกันสังคม พัฒนาชุดสิทธิประโยชน์ให้ครอบคลุมการตรวจวินิจฉัยและรักษาภาวะมีบุตรยาก เช่น การฉีดอสุจิเข้าโพรงมดลูก (IUI) รวมถึงการสนับสนุนเทคโนโลยีช่วยการเจริญพันธุ์ (เช่น IVF/ICSI) และการส่งเสริมความรู้เรื่องการฝากไข่ (Egg Freezing) สำหรับผู้หญิงวัยทำงาน
* นโยบาย "เกิดอย่างมีคุณภาพ" (Quality Birth): เชื่อมโยงการส่งเสริมการมีบุตรเข้ากับระบบดูแลแม่และเด็กแบบองค์รวม ตั้งแต่มหัศจรรย์ 1,000 วันแรก ถึง 2,500 วัน (ครอบคลุมตั้งแต่ในครรภ์จนถึงอายุ 6 ขวบ) รวมถึงการใช้สมุดสีชมพูดิจิทัลและกลไกระดับชุมชน (รพ.สต. และ อสม.) เพื่อลดอัตราการคลอดก่อนกำหนดให้ต่ำกว่าร้อยละ 8
* การบูรณาการข้ามกระทรวงเพื่อสร้างสภาพแวดล้อมที่เอื้ออำนวย: ผลักดันข้อเสนอร่วมกับกระทรวงที่เกี่ยวข้อง ทั้งการขยายสิทธิวันลาคลอด (แนวทางเพิ่มเป็น 120 วัน และสิทธิบิดาลาช่วยเลี้ยงดูบุตร 15 วัน) การส่งเสริมการทำงานแบบยืดหยุ่น เงินอุดหนุนเด็กเล็ก มาตรการลดหย่อนภาษี การขยายศูนย์พัฒนาเด็กเล็กที่รับดูแลเด็กตั้งแต่อายุ 3 เดือนขึ้นไป ตลอดจนการทบทวนกฎหมายที่เกี่ยวข้องกับเทคโนโลยีช่วยการเจริญพันธุ์ให้ทันสมัย
เมื่อนโยบายสู่การปฏิบัติจริง: "เติมเต็มฝัน เรื่องลูกน้อย" ที่โรงพยาบาลสงขลา
จากกรอบนโยบายระดับชาติ เมื่อมองย้อนกลับมาที่ป้ายหน้าห้องตรวจของโรงพยาบาลสงขลา ถ้อยคำอย่าง “เติมเต็มฝัน เรื่องลูกน้อย” ได้สะท้อนให้เห็นว่านโยบายจากส่วนกลางถูกแปลความหมายให้เข้าถึงหัวใจของคนในพื้นที่ได้อย่างน่าสนใจ จากอดีตที่การตั้งครรภ์ถูกมองในมิติของการควบคุมปริมาณ สู่การมองว่าการกำเนิดของเด็กหนึ่งคนคือการสร้างคุณค่าที่ยิ่งใหญ่ให้แก่โลก และเป็นการเติมเต็มความปรารถนาสูงสุดของสถาบันครอบครัว
ในบริบทของสังคมปัจจุบันที่คู่สมรสแต่งงานช้าลง มีภาระหน้าที่การงานรัดตัว และเผชิญกับภาวะมีบุตรยากเพิ่มขึ้น การที่โรงพยาบาลรัฐระดับจังหวัดเปิดพื้นที่เฉพาะทางขึ้นมา จึงเป็นการทลายกำแพงข้อจำกัดเรื่องค่าใช้จ่าย ทำให้ครอบครัวในจังหวัดสงขลาและพื้นที่ใกล้เคียงเข้าถึงเทคโนโลยีทางการแพทย์ได้ง่ายขึ้น โดยไม่ต้องเดินทางไกลหรือแบกรับภาระค่ารักษาในภาคเอกชน
บริการที่ครอบคลุม: จากการวางแผนสู่เทคโนโลยีทางการแพทย์
บทเรียนที่น่าสนใจจากการจัดบริการของคลินิกแห่งนี้ คือการออกแบบระบบดูแลแบบองค์รวมตั้งแต่ต้นน้ำจนถึงปลายน้ำ ซึ่งสะท้อนผ่านขอบเขตการให้บริการหลัก 4 ด้าน ได้แก่:
* การวางแผนการมีบุตรอย่างมั่นใจ: เตรียมความพร้อมทั้งร่างกายและจิตใจของคู่สมรสก่อนการตั้งครรภ์ ตรวจคัดกรองสุขภาพและพันธุกรรม เพื่อลดความเสี่ยงของทั้งแม่และเด็ก
* การให้คำปรึกษาด้านการมีบุตร: เปิดพื้นที่ปลอดภัยให้คู่รักได้พูดคุย ซักถามข้อกังวลใจ และทำความเข้าใจวงจรธรรมชาติของร่างกายร่วมกับบุคลากรทางการแพทย์
* บริการวางแผนครอบครัว: ย้ำเตือนว่า “การวางแผนครอบครัว” ในยุคใหม่ไม่ได้หมายถึงการคุมกำเนิดเพียงอย่างเดียว แต่หมายถึงการออกแบบจังหวะชีวิตที่เหมาะสม ทั้งการเว้นระยะและการเตรียมพร้อมเมื่อถึงเวลาที่ต้องการมีบุตร
* การรักษาภาวะมีบุตรยากด้วยเทคโนโลยีที่เข้าถึงได้: เช่น การฉีดอสุจิเข้าโพรงมดลูก (IUI) ซึ่งเป็นวิธีทางการแพทย์ที่ช่วยเพิ่มโอกาสการปฏิสนธิได้อย่างมีประสิทธิภาพในราคาที่ประชาชนทั่วไปสามารถเข้าถึงได้ในระบบสาธารณสุขของรัฐ
บทเรียนสำคัญต่อการพัฒนาสังคมและพื้นที่: โจทย์ใหญ่หลังป้ายคำว่า "ว่าง"
อย่างไรก็ตาม ภาพที่เห็นด้วยตาตนเองในวันนั้น—หน้าห้องตรวจที่ไร้ผู้คนกับป้ายสีเหลืองที่เขียนว่า “ว่าง”—กลับตั้งคำถามสำคัญทางสังคมและนโยบายสาธารณะไว้อย่างน่าคิด ในมุมหนึ่ง ป้ายคำว่า “ว่าง” สะท้อนถึงความพร้อมของบุคลากรทางการแพทย์และระบบสาธารณสุขของโรงพยาบาลสงขลาที่เปิดประตูรอต้อนรับทุกครอบครัวอย่างเป็นกันเอง (สามารถติดต่อสอบถามได้ที่ โทร. 074-336100 ต่อ 1207)
แต่อีกมุมหนึ่ง ความเงียบเหงาหน้าคลินิกยังเป็นกระจกสะท้อนว่า การมี “สถานที่” และ “เทคโนโลยีทางการแพทย์” ที่พร้อมสรรพ อาจยังไม่เพียงพอที่จะทำให้คนตัดสินใจมีลูก หากประชาชนในพื้นที่ยังไม่รับรู้ถึงบริการที่มีอยู่ หรือยังคงกังวลกับปัจจัยทางเศรษฐกิจ ค่าครองชีพ และระบบสวัสดิการในการเลี้ยงดูบุตรในระยะยาว
นอกจากปัจจัยทางเศรษฐกิจแล้ว อีกหนึ่งตัวแปรสำคัญในเชิงโครงสร้างประชากรคือ การเปลี่ยนแปลงทางค่านิยมและความหลากหลายทางเพศ (LGBTQ+) ในกลุ่มคนรุ่นใหม่ หากอธิบายผ่านกรอบ "ทฤษฎีการเปลี่ยนผ่านทางประชากรระยะที่สอง" (Second Demographic Transition) จะพบว่าคนรุ่นใหม่ให้ความสำคัญกับเสรีภาพในการนิยามตัวตนและรูปแบบความสัมพันธ์ที่ก้าวข้ามพ้นกรอบครอบครัวแบบดั้งเดิม สอดคล้องกับข้อมูลสำรวจทางประชากรศาสตร์ยุคใหม่ที่ชี้ว่า ประชากรกลุ่ม Gen Z มีสัดส่วนผู้ที่ระบุตัวตนเป็นกลุ่มผู้มีความหลากหลายทางเพศสูงถึงราวร้อยละ 15–20 ซึ่งส่งผลทางตรงต่อการลดลงของการสร้างครอบครัวแบบชาย-หญิงและการตั้งครรภ์ตามธรรมชาติ
ในทางปฏิบัติ ประเด็นนี้สะท้อนช่องว่างสำคัญของนโยบายส่งเสริมการมีบุตรของไทย เพราะแม้ประเทศไทยจะมีกฎหมายสมรสเท่าเทียมแล้วก็ตาม แต่ในมิติของ กฎหมายและระเบียบทางการแพทย์ เช่น พ.ร.บ. คุ้มครองเด็กที่เกิดโดยอาศัยเทคโนโลยีช่วยการเจริญพันธุ์ทางการแพทย์ พ.ศ. 2558 รวมถึงแนวปฏิบัติของคลินิกส่งเสริมการมีบุตรในโรงพยาบาลรัฐส่วนใหญ่ ยังคงออกแบบบริการภายใต้กรอบของ "คู่สมรสชาย-หญิง" เป็นหลัก ส่งผลให้กลุ่มคนรุ่นใหม่และคู่รักเพศหลากหลายที่มีศักยภาพและความปรารถนาจะสร้างครอบครัว ยังไม่สามารถเข้าถึงเทคโนโลยีทางการแพทย์หรือบริการในคลินิกของรัฐได้อย่างเต็มที่
บทเรียนจากคลินิกส่งเสริมการมีบุตร โรงพยาบาลสงขลา ในวันนี้ จึงไม่ใช่เพียงเรื่องราวความก้าวหน้าทางการแพทย์ของภาครัฐ แต่คือโจทย์ท้าทายของทุกภาคส่วนในสังคม ทั้งการสื่อสารเชิงรุกให้คู่สมรสในพื้นที่เข้าถึงบริการมากขึ้น การปรับปรุงระเบียบกฎหมายทางการแพทย์ให้เท่าทันความหลากหลายของครอบครัวสมัยใหม่ และการสร้าง "ระบบนิเวศทางเศรษฐกิจและสังคม" ที่โอบอุ้มครอบครัวอย่างแท้จริง เพื่อเปลี่ยนป้ายคำว่า "ว่าง" หน้าคลินิก ให้กลายเป็นพื้นที่แห่งความหวังและเสียงหัวเราะของชีวิตใหม่ที่จะมาเป็นกำลังสำคัญของประเทศต่อไปในอนาคต
ข่าวที่เกี่ยวข้อง













