‘กลุ่มชาติพันธุ์บรู’ : ร่วมออกแบบและวางแผนพัฒนาคุณภาพชีวิตและชุมชนริมฝั่งแม่น้ำโขง

‘กลุ่มชาติพันธุ์บรู’ หมู่บ้านเวินบึก อำเภอโขงเจียม จังหวัดอุบลราชธานี ร่วมกับหน่วยงานภาคีเครือข่ายในพื้นที่หารือออกแบบและวางแผนพัฒนาคุณภาพชีวิตกลุ่มชาติพันธุ์หลากมิติ ทั้งด้านสังคม/วัฒนธรรม เศรษฐกิจ การเมืองกับการมีส่วนร่วมของชุมชน การพัฒนาที่อยู่อาศัย ‘บ้านมั่นคงชาติพันธุ์’ และการบริหารจัดการทรัพยากรธรรมชาติ ดิน น้ำ ป่า ในพื้นที่เขตอนุรักษ์ ในวันที่ 14 สิงหาคม 2569 ณ ห้องประชุม รพสต.บ้านเวินบึก ผู้เข้าร่วมประกอบด้วย ชาวบรูบ้านเวินบึก ผู้นำชุมชน แกนนำชาวบรูที่มีบทบาทด้านการขับเคลื่อนเรื่องสิทธิชุมชน-สิทธิชาติพันธุ์ หน่วยงานภาครัฐระดังท้องถิ่นและอำเภอ นักวิชาการ และนักพัฒนาเอกชน พบประเด็นน่าสนใจดังนี้ การใช้อัตลักษณ์ทางสังคมและวัฒนธรรม ‘บรู’ เป็นจุดดึงดูด : ความน่าสนใจเกี่ยวกับอัตลักษณ์ทางสังคมและวัฒนธรรมของชาวบรู คือ ความโดดเด่นของกลุ่มชาติพันธุ์ที่ปรากฎถิ่นที่อยู่ในจังหวัดอุบลราชธานี รวมทั้งเป็นชุมชนที่ตั้งอยู่ริมฝั่งแม่น้ำโขงที่พึ่งพิงการประมงพื้นบ้าน การขับเคลื่อนงานจำเป็นต้องร่วมกันมองหาจุดเด่นที่แตกต่าง เช่น เครื่องแต่งกาย ผลิตภัณฑ์ชุมชน อาหาร วัฒนธรรม ความเชื่อ วิถีชีวิต เพื่อใช้เป็น ‘จุดขาย’ และจุดดึงดูดความสนใจ หรือดึงดูดนักท่องเที่ยวที่สนใจเข้ามาในชุมชน คุณศิริศวร ทัศราช ปลัดอำเภอโขงเจียม สะท้อนว่า การขับเคลื่อนกิจกรรมต่างๆ ให้ลงรายละเอียด และทำหนังสือแจ้งถึงหน่วยงาน ‘ผมดูตัวโครงการฯ หลักๆ เป็นการพัฒนาองค์รวมเรื่องชาติพันธุ์บรู แผนโครงการก็สอดคล้องกัน การยกชาติพันธุ์บรูให้เป็นอัตลักษณ์ ควรมีการแสดงเชิงสัญลักษณ์ หรือ วัฒนธรรมอัตลักษณ์ เช่น การแต่งกาย การใช้ผ้าพื้นถิ่น สร้างการรับรู้ เสน่ห์’ รวมทั้งที่อยู่อาศัย และการสร้างภาพจำที่ประทับใจ หรือรวมตัวทำสหกรณ์ สร้างสินค้า ผลิตภัณฑ์ ทำเทศกาลให้เป็นเอกลักษณ์แบบ ‘ประเพณีบ้านเดียว-วัฒนธรรมบ้านเดียว’ (อยากเห็นต้องมาที่นี่) รวมทั้งเทศกาลหาปลาในแม่น้ำโขง เครือข่ายได้มาพูดคุยกันก็จะได้ร่วมสร้างความร่วมมือ รวมทั้งมหาวิทยาลัยจะเป็นกลไกในการสร้างความร่วมมือในการขับเคลื่อนงาน และสร้างความร่วมมือกับที่ปรึกษาจะช่วยให้เกิดความช่วยเหลือด้านการขับเคลื่อนต่างๆ และพัฒนาเส้นทางท่องเที่ยวผ่านการสร้างเครือข่ายเชิงพื้นที่ ‘พี่น้องในชุมชนควรประชุมกันบ่อยๆ มีที่ปรึกษาและประชุมตามสมควร’ กระตุ้นการพัฒนาระบบเศรษฐกิจฐานรากของชาติพันธุ์ : เน้นผลักดันการขับเคลื่อนเศรษฐกิจชาติพันธุ์และสร้างโอกาสชาวบรูในการสร้างอัตลักษณ์ทางสังคมและวัฒนธรรม พี่น้องชาวบรูยังได้มองเห็นโอกาสในการสร้างอัตลักษณ์ทางสังคมและวัฒนธรรมที่โดดเด่น ‘เปิดประตูต้อนรับสังคมภายนอก’ ให้เข้ามาเรียนรู้และสัมผัสวิถีชีวิตของชาวบรูอย่างใกล้ชิด ความมุ่งมั่นนี้ไม่เพียงแต่จะเป็นการรักษาวัฒนธรรมที่มีคุณค่า แต่จะเป็นการสร้างโอกาสทางเศรษฐกิจผ่านการท่องเที่ยวชุมชนชาติพันธุ์ริมฝั่งแม่น้ำโขง และเปิดโอกาสให้สาธารณะได้เข้ามาทำความเข้าใจในวิถีปฏิบัติของชาวบรู เช่น ส่งเสริมอาชีพจักสานผลิตภัณฑ์จากไม้ไผ่ พัฒนาแหล่งท่องเที่ยว ส่งเสริมกระบวนการปลูกพืชสมุนไพร สร้างกระบวนการมีส่วนร่วมให้กับชุมชนเพื่อกระตุ้นโอกาสใหม่ๆ : การขับเคลื่อนงานและกิจกรรมต่างๆ ของชุมชน จำเป็นต้องเปิดโอกาสและสร้างการมีส่วนร่วมให้กับคนบรู เนื่องจากการกำหนดทิศทางการพัฒนามีผลโดยตรงและโดยอ้อมต่อวิถีชีวิต ดังนั้น เพื่อไม่ให้เกิดปัญหาจึงต้องให้ความสำคัญต่อกระบวนการมีส่วนร่วมในการออกแบบ ดำเนินการ ตัดสินใจ และมีส่วนได้ส่วนเสียในกิจกรรมต่างๆ ที่จะเกิดขึ้นในชุมชน เปิดพื้นที่ให้กับคนรุ่นใหม่ในชุมชน : การขับเคลื่อนงานชุมชนจำเป็นต้องเปิดพื้นที่ให้กับคนรุ่นใหม่ได้เข้ามามีส่วนร่วมและมีบทบาทไปพร้อมกับผู้ใหญ่ ซึ่งในชุมชนมีกลุ่มเด็กและเยาวชนที่เริ่มก่อตัวดำเนินกิจกรรมในนาม ‘ปลาบึกน้อย’ เป็นต้นทุนที่ดีในการยกระดับและพัฒนาทักษะด้านต่างๆ ต่อไปได้ รวมถึงการทำงานจะต้องมีแผนงานที่ให้เด็กและเยาวชนได้พบกันผ่านกิจกรรมทั้งในชุมชนและนอกชุมชนอย่างต่อเนื่อง ซึ่ง คุณศุภกฤษ อรรคชาติ ผอ.โรงเรียนบ้านเวินบึก ชี้ว่า โรงเรียนพร้อมเป็นส่วนหนึ่งในการขับเคลื่อนงานไปกับชุมชน เนื่องจากที่ผ่านมาพบว่า เคยมีต้นทุนการทำงานร่วมกันด้านการส่งเสริมการเรียนรู้ภาษาบรูระหว่างโรงเรียนกับปราชญ์ชาวบรู ดังนั้น การทำแผนเชื่อมโยงสอดคล้องกันจะช่วยให้เกิดพลังความร่วมมือต่อไปได้ การพัฒนาที่อยู่อาศัย ‘บ้านมั่นคงชาติพันธุ์’ และคุณภาพชีวิต : ประวัติศาสตร์การตั้งถิ่นฐานและการสร้างบ้านเรือนของชาวบรูเกิดขึ้นอย่างยาวนาน ท่ามกลางความท้าทายและข้อจำกัดเกี่ยวกับการเข้าใช้ประโยชน์ที่ดินในพื้นที่แนวเขตอนุรักษ์อุทยานแห่งชาติแก่งตะนะ ที่เริ่มประกาศในปี พ.ศ.2524 ส่งผลกระทบต่อวิถีเกษตรกรรมดั้งเดิมและระบบเศรษฐกิจของชาวบรู การขับเคลื่อนงานด้านบ้านมั่นคงชาติพันธุ์จึงมีส่วนสำคัญที่จะช่วยยกระดับคุณภาพชีวิตของชาวบรู ซึ่ง คุณจำนง จิตรนิรัตน์ ชี้ว่า การขับเคลื่อนบ้านมั่นคงชาติพันธุ์ เป็นเรื่องของความมั่นคงด้านที่อยู่อาศัยที่เชื่อมโยงไปถึงคุณภาพชีวิต ความเป็นอยู่ และความมั่นคงของครอบครัว เนื่องจากชาวบรูที่อาศัยอยู่ในพื้นที่แนวเขตอุทยานแห่งชาติได้รับผลกระทบและเข้าไปใช้ทรัพยากรไม่ได้อย่างเต็มที่ การช่วยเหลือด้านที่อยู่อาศัยจึงเป็นการช่วยแบ่งเบาภาระให้กับคนบรู คือ เมื่อหาเงินได้จากการทำอาชีพต่างๆ จะได้นำไปใช้จ่ายในชีวิตประจำวันอื่นๆ ของตัวเอง ออกแบบการบริหารจัดการทรัพยากรธรรมชาติ (ดิน น้ำ ป่า) ในพื้นที่เขตอนุรักษ์ : การวางแนวทางการบริหารจัดการทรัพยากรต่างๆ ทั้งที่ดิน ลำห้วย ป่าไม้ ภูเขา และแม่น้ำโขงไปพร้อมกัน ให้สอดคล้องกับบริบททางสังคมที่เปลี่ยนไปและสร้างการมีส่วนร่วมระหว่าง ‘ชุมชนชาวบรู’ กับ ‘หน่วยงานภาครัฐ’ และ ‘ภาคประชาสังคม’ การทำงานแบบประสานพลังนี้ถือเป็นกลไกสำคัญที่จะช่วยให้การบริหารจัดการทรัพยากรให้พี่น้องชาวบรูได้แสดงเจตจำนงว่าพร้อมที่จะเป็นแกนหลักในการดูแลทรัพยากรธรรมชาติไปกับการอนุรักษ์และพัฒนาคุณภาพชีวิตของชุมชนบรูที่อาศัยอยู่ริมฝั่งแม่น้ำโขง คุณศิระศักดิ์ คชสวัสดิ์ กล่าวว่า การออกแบบแผนชุมชนจะเป็นหลักประกันว่าชุมชนมีแผนในการจัดการตัวเองได้ มีหลักฐานการจัดการตัวเองอย่างยั่งยืน แต่แผนที่ออกมาจะต้องสะท้อนการจัดการทรัพยากรอย่างยั่งยืนไม่ใช่การทำลาย อีกทั้ง ความเป็นตัวตนของชาวบรูจะต้องลลุกขึ้นมาจัดการตัวเอง เป็นหน้าที่ของคนบรูที่ต้องลุกขึ้นออกมาพูดและส่งเสียงสื่อสารเรื่องราวของตัวเองกับการใช้ประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติ การอยู่ร่วมกับธรรมชาติ และการแสดงให้สังคมได้เห็นถึงตัวตนและตำแหน่งแห่งที่ของชาติพันธุ์ตัวเอง หมายเหตุ: ขอบคุณข้อมูลจาก จันทรา ธนะวัฒนาวงศ์, สุรสม กฤษณะจูฑะ, และศิระศักดิ์ คชสวัสดิ์. โครงการวิจัยการพัฒนาแนวทางการบริหารจัดการที่ดินและการใช้ประโยชน์ที่ดินในพื้นที่อนุรักษ์แบบมีส่วนร่วม กรณีศึกษาอุทยานแห่งชาติแก่งตะนะ. คณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี. สนับสนุนทุนวิจัยโดยสำนักงานการวิจัยแห่งชาติ (วช.), ประจำปีงบประมาณ 2568.