คณะเกษตรฯ ม.พะเยา เดินหน้าคืนสมดุลสู่ธรรมชาติ ปล่อย “อึ่งเพ้า” จากงานวิจัยคืนสู่ป่าชุมชน

ทุกครั้งที่ฝนแรกของปีมาถึง เสียงร้องของอึ่งเพ้าคือสัญญาณแห่งความอุดมสมบูรณ์ของผืนป่าและชุมชน แต่วันนี้ สัตว์พื้นถิ่นชนิดนี้กำลังเผชิญความเสี่ยงจากการลดลงของประชากรในธรรมชาติ คณะเกษตรศาสตร์และทรัพยากรธรรมชาติ มหาวิทยาลัยพะเยา เดินหน้าขับเคลื่อนการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมและฟื้นฟูระบบนิเวศท้องถิ่น โดยได้จัดกิจกรรมปล่อย “อึ่งเพ้า” คืนสู่ธรรมชาติ ซึ่งสัตว์สะเทินน้ำสะเทินบกเหล่านี้เป็นผลสำเร็จจากโครงการธนาคารอึ่งเพ้า (เค่า) ต้นแบบแห่งการอนุรักษ์อย่างยั่งยืน จังหวัดพะเยา ภายใต้โครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี (อพ.สธ.) เพื่อการอนุรักษ์ และเพิ่มประชากรทรัพยากรท้องถิ่น มุ่งเน้นการแก้ปัญหาภาวะประชากรอึ่งเพ้าในธรรมชาติที่ลดจำนวนลงอย่างวิกฤตจากการถูกล่า และสภาพแวดล้อมที่เสื่อมโทรม โครงการนี้จึงเป็นการนำองค์ความรู้จากงานวิจัยมาใช้ประโยชน์ในการขับเคลื่อนความยั่งยืนให้กับระบบนิเวศโดยชุมชนมีส่วนร่วมอย่างเป็นรูปธรรม อึ่งเพ้า หรือ เค่า หรือ อึ่งปากขวด (Glyphoglossus molossus) เป็นสัตว์สะเทินน้ำสะเทินบกพื้นถิ่นที่มีความผูกพันกับวิถีชีวิตของชุมชนภาคเหนือมาอย่างยาวนาน พวกมันใช้ชีวิตส่วนใหญ่อยู่ใต้ดิน และจะปรากฏตัวอีกครั้งเมื่อฝนแรกของฤดูมาถึงเพื่อผสมพันธุ์และวางไข่ จนกลายเป็นสัญลักษณ์แห่งความอุดมสมบูรณ์ของผืนป่าและระบบนิเวศท้องถิ่น ด้วยเหตุนี้ อึ่งเพ้าจึงถือเป็นหนึ่งในดัชนีสำคัญที่สะท้อนความสมบูรณ์ของทรัพยากรธรรมชาติ อีกทั้งยังเป็นทรัพยากรชีวภาพที่มีคุณค่าทั้งในด้านวัฒนธรรม อาหาร และวิถีชีวิตของชุมชนมาอย่างต่อเนื่อง อย่างไรก็ตาม ในปัจจุบันประชากรอึ่งเพ้าในธรรมชาติมีแนวโน้มลดลงจากแรงกดดันของการใช้ประโยชน์ของมนุษย์ (รวบรวมมาบริโภคจนเกินกำลังการผลิตของธรรมชาติ) และการเปลี่ยนแปลงของสภาพแวดล้อม ทำให้การอนุรักษ์และฟื้นฟูประชากรอึ่งเพ้ากลายเป็นภารกิจสำคัญที่ต้องอาศัยความร่วมมือจากทุกภาคส่วน การปล่อยอึ่งเพ้าในครั้งนี้ ขับเคลื่อนโดย ผู้ช่วยศาสตราจารย์ เกรียงไกร สีตะพันธุ์ และบุคลากรประจำสาขาวิชาเทคโนโลยีและนวัตกรรมการประมง ซึ่งได้ดำเนินการต่อเนื่องมาไม่น้อยกว่า 8 ปี โดยทางโครงการจะรับพ่อแม่พันธุ์อึ่งเพ้าที่ชาวบ้านรวบรวมได้จากธรรมชาติ เพื่อนำมาเพาะขยายพันธุ์ที่มหาวิทยาลัยพะเยา และเมื่อลูกอ๊อดอึ่งเพ้าพร้อมเต็มที่จึงนำไปปล่อยคืนป่าชุมชนของแต่ละชุมชนที่นำพ่อแม่พันธุ์อึ่งเพ้ามาให้ทางโครงการ โดยปีนี้ได้ปล่อยลูกอึ่งเพ้าไม่น้อยกว่า 40,000 ตัว (จากพ่อแม่พันธุ์ 40 คู่) ในพื้นที่ป่าชุมชน 4 ชุมชน ได้แก่ บ้านบัว ตำบลแม่กา บ้านโซ้ ตำบลแม่นาเรือ บ้านสาง ตำบลบ้านสาง และบ้านท่าจำปี ตำบลท่าจำปี ทั้งนี้ อึ่งเพ้าที่ถูกปล่อยคืนในวันนี้ คือผลลัพธ์ของความร่วมมือระหว่างนักวิจัยและชุมชน ภายใต้สโลแกน “คณะเกษตรฯ ม.พะเยา ช่วยเพาะ ชุมชนร่วมปล่อย แนวทางอนุรักษ์อย่างยั่งยื่น” ทั้งนี้จะเลือกปล่อยในช่วงต้นฤดูฝนซึ่งเป็นฤดูกาลเอื้อต่อการดำรงชีวิต จะช่วยให้อึ่งเพ้าปรับตัวเข้ากับระบบนิเวศป่าชุมชนได้เป็นอย่างดี โดยพวกมันจะทำหน้าที่สำคัญในการควบคุมแมลงศัตรูพืชและเป็นดัชนีชี้วัดความอุดมสมบูรณ์ของดินและผืนป่าในพื้นที่ต่อไป นอกเหนือจากความสำเร็จทางวิชาการแล้ว โครงการนี้มุ่งเน้นการสร้างกระบวนการมีส่วนร่วมกับชุมชนรอบมหาวิทยาลัย โดยส่งเสริมความรู้ความเข้าใจให้แก่ชุมชนในการร่วมกันดูแลรักษาพื้นที่ป่า และการบริหารจัดการพื้นที่อย่างเหมาะสม เพื่อให้ผืนป่าเป็นแหล่งอาหารที่ยั่งยืนของชุมชน การดำเนินงานในครั้งนี้จึงสะท้อนถึงวิสัยทัศน์ของคณะเกษตรศาสตร์และทรัพยากรธรรมชาติ มหาวิทยาลัยพะเยา ในการบูรณาการงานวิจัยร่วมกับการพัฒนาชุมชนและการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม เพราะเราเล็งเห็นว่าอนุรักษ์ที่ยั่งยืน ไม่ได้เกิดจากคนคนเดียว แต่เกิดจากมหาวิทยาลัยทำร่วมกับชุมชนจังหวัดพะเยา